واژههای کلیدی جلسهٔ ۱، همانطور که استاد به کار برد. معادل انگلیسی در کنار معادل فارسی و با همان بار معنایی کلاس آمده است. منبع: متن کلاس.
تعریف و اجزای آن
- اپیدمیولوژی
- مطالعهٔ توزیع و تعیینکنندههای حالتها/رویدادهای مرتبط با سلامت در یک جمعیت، و به کار بردن نتیجهٔ این مطالعه برای کنترل مشکلات سلامتی. تعریف کلاسیک از جان لست (۱۹۸۵).
- Study (مطالعه)
- در اپیدمیولوژی فقط «خواندن» نیست؛ شامل سرویلانس، مشاهده، آزمون فرضیه، پژوهش تحلیلی، و تجربهها/آزمونهاست.
- Distribution (توزیع)
- الگوی وقوع یک رویداد سلامت بر اساس زمان، مکان و شخص.
- Determinant (تعیینکننده)
- عاملی که اگر نباشد بیماری رخ نمیدهد؛ انواعش: فیزیکال، بیولوژیک، سوشیال، کالچرال، بیهیویورال.
- Health event / Health-related state
- هر رویداد یا حالتی که سلامت را تحت تأثیر میگذارد — نه فقط بیماری؛ مرگ و رفتار هم داخل آن است.
- Population (پاپولیشن / جمعیت)
- نگاه به یک جامعه یا بخشی از آن، نه به فرد؛ در برابر نگاه فردبهفرد (individually) در بیمارستان.
- Application
- نتیجهٔ مطالعه. به کار بردن یافته برای کنترل مشکل سلامتی بخشی از خود تعریف است.
انواع «مطالعه»
- Surveillance (سرویلانس)
- نظارتی همراه با اقدام؛ کسب اطلاعاتی که به اکشن منتهی میشود. کلیدواژهٔ آن Information for action است. مثال کلاس سرویلانس آنفولانزا با آستانههای ۳٪ (پیگیری)، ۵٪ (هشدار)، ۶٪ (اقدام).
- Watchdog (سگ نگهبان)
- تشبیه استاد برای سرویلانس: کسی که هم هوشیارانه نظارت میکند و هم بلافاصله اقدام میکند.
- Information for action (اطلاعات برای اقدام)
- عبارت کلیدی سرویلانس: ارزش اطلاعات به اقدامِ پس از آن است.
- Observation (مشاهده)
- مشاهدهٔ ساده و شمردن؛ برای مثال شمردن ماشینهای دودزا یا افراد یک جای پرتردد بر اساس یک کرایتریا. بدون ساختار علمی و اقدامِ سرویلانس.
- Hypothesis testing (آزمون فرضیه)
- ساختن یک فرضیهٔ احتمالی و سپس آزمودن آن. مثال کلاس فرضیهٔ عطسه در اثر عبور کامیون و تریلی از جاده در ۵۰ متری.
- Analytic research (پژوهش تحلیلی)
- مطالعهای که روابط را تحلیل میکند. مثال کلاس بار ویروسی کووید-۱۹، انتقال اومیکرون، کنسرت سوئد.
- Experiment (تجربه / آزمون)
- آزمودن یک راهکار یا دستگاه جدید. مثال کلاس لاپاراسکوپ در برابر برش مکبورنی، غنیسازی آرد با آهن و اسید فولیک، فلوراید آب.
- Survey (سرپِی)
- مطالعه در سطح ملی یا بینالمللی و مقایسهٔ آنها. مثال کلاس مقایسهٔ سرطانها بین کشورها در سایتهای WHO.
- مطالعهٔ توصیفی
- تحلیل وقوع بیماری بر اساس زمان، مکان و شخص.
مفاهیم و اصطلاحات
- Evidence (اویدنس / شواهد)
- شواهدی که انسان تجربی به آن دست پیدا میکند و بین انسانها منتقل میشود؛ مبنا یا علمی دارد (اپیدمیولوژی) یا امپریک (تجربی/عامیانه).
- Empiric (امپریک)
- مبنای تجربی و عامیانهٔ شواهد؛ چیزی که «همینطوری آدم از مردم میشنود». در برابر مبنای علمی.
- تفکر اپیدمیولوژیک
- فهم شهودی و ذاتی انسان از روابط سلامت. استاد تأکید میکند این با علم اپیدمیولوژی متفاوت است.
- Safe (سیف)
- ایمن؛ چیزی که ایجاد نمیکند. (استاد در بحث گوجهفرنگی این واژه را معنی کرد.)
- Criteria (کرایتریو)
- ملاکهای تشخیصی. مثال کلاس داشتن سه مورد از پنج کرایتریو برای نارسایی احتقانی قلب (CHF).
- Health problem / Control health problem
- مشکل سلامتی و کنترل آن؛ بخش پایانی تعریف کلاسیک.
- Burden (بردن / بار بیماری)
- میزان سنگینی یک عامل خطر یا بیماری بر سلامت جمعیت. استاد توضیح داد: «بردن یعنی بار».
- Incidence (بروز)
- موارد جدید سالانه (New cases). در برابر مرگومیر که فوتیهای گذشته را هم دربر میگیرد.
- Mortality (مرگومیر)
- میزان مرگ ناشی از یک بیماری؛ در مقایسهٔ سرطانها میتواند با بروز متفاوت باشد (مثال: کولورکتوم، «کشندگی بیشتر»).
- Generalizability (جنرالیزبیلیتی / عمومیتدادن)
- تعمیم نتیجهٔ یک مطالعه از نمونهٔ کوچک به جامعهٔ بزرگتر. هدف نهایی مطالعات اپیدمیولوژیک.
- Sample (سمپل / نمونه)
- بخشی از پاپولیشن که با شروطی انتخاب و مطالعه میشود.
- اتیلوژی
- علت بیماری. یکی از کاربردهای اپیدمیولوژی.
- Predict (پیشبینی)
- کاربرد اپیدمیولوژی در پیشبینی وقوع بیماری در آینده. مثال کلاس افزایش شیوع دیابت و سالمندی.
- FCTC
- مقررات سازمان جهانی بهداشت برای کنترل دخانیات؛ مالیات، محدودیت دسترسی زیر ۱۸ سال، و صرف درآمد برای درمان بیماران سیگاری.
- CCHF
- بخشی از بیماریهای تبهای خونریزیدهنده که مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وضعیت آنها را گزارش میدهد.
بیماریها و پدیدههای کلاس
- CHF (نارسایی احتقانی قلب)
- مثالی برای نقش «تعریف» و «کرایتریو» در تشخیص و درمان.
- آنمی
- کمخونی. استاد گفت مهمترین علت فوت مادران باردار آنمی است؛ راهکار غنیسازی آرد با آهن.
- اسپینا بیفیدا
- نقص آناتومیکی ستون فقرات که نخاع بیرون میزند؛ علتش کمبود اسید فولیک بود.
- آزبستوزیس
- بیماری ناشی از آزبست که سرطان پردهٔ جنب (پلور) یا مزوتلیوما ایجاد میکند؛ راهکار: ممنوعیت آزبست در ترمز قطارها.
- مزوتلیوما
- سرطان مرتبط با قرار گرفتن در معرض آزبست.
- پاندمی / اپیدمی
- در بحث دانشجوها مطرح شد: اپیدمیولوژی به جلوگیری از تبدیل اپیدمی به پاندمی کمک میکند.
شخصیتهای تاریخی
- جان لست (John Last)
- ارائهدهندهٔ تعریف کلاسیک اپیدمیولوژی در ۱۹۸۵.
- بقراط
- ۲۵۰۰ سال پیش؛ توصیه به شناخت فصول، بادها، جغرافیا، آب شرب و الگوی زندگی مردم شهر بهعنوان پیشنیاز طبابت صحیح.
- ادوارد جنر (Edward Jenner)
- کشف اولین واکسیناسیون (واکسن آبله) بر اساس مشاهدهٔ شیردوشان.
- ایگناس سیملوایس (Ignaz Semmelweis)
- پزشک زنان مجارستانی؛ کشف رابطهٔ اتاق تشریح و تب زایمان؛ کاهش مرگ مادران با شستوشوی دست.
- جان اسنو (John Snow)
- پزشک لندنی (۱۸۵۰)؛ کنترل وبا با نقشهٔ پراکندگی و برداشتن دستهٔ تلمبهٔ آب آلوده؛ زمینهٔ قانون تصفیه آب ۱۸۵۶.
- ویلیام فار (William Farr)
- بررسی رابطهٔ جغرافیا و ارتفاع با شیوع و ابتلا به بیماریها.
این واژهنامه با پیشرفت مطالعهٔ تو بهروزرسانی میشود. اگر واژهای را هنوز مطمئن نیستی، بپرس؛ تا وقتی تسلط پیدا نکردهای جای اینجا نیست.